Vandaag is het PTSD Awareness Day. Een dag waarop wereldwijd aandacht wordt gevraagd voor de impact van posttraumatische stress. Vanuit Het Verdwenen Zelf vragen we vandaag in het bijzonder aandacht voor complexe PTSS als gevolg van dwingende controle en intieme terreur.
Leven met trauma is zelf ook een trauma. Wat iemand is aangedaan, draagt hij of zij jaren mee. In een toestand van hyperalertheid, emotionele uitputting en voortdurende waakzaamheid, ook lang nadat de situatie voorbij is. Het zenuwstelsel staat op scherp. Die rugzak gaat niet uit zichzelf af.
Wat die last zwaarder maakt, is dat slachtoffers van dwingende controle die zware rugzak vaak dragen zonder dat de omgeving en soms ook de hulpverlening begrijpt waarom deze er is. De klachten worden lang niet altijd herkend als gevolg van wat er is voorafgegaan. Zeker wanneer de pleger sociaal vaardig en charmant overkomt, of wanneer de mishandeling geen zichtbare sporen heeft nagelaten. Dat gebrek aan erkenning is op zichzelf al een traumatiserende ervaring.
C-PTSS als gevolg van dwingende controle: een blinde vlek
Dwingende controle en intieme terreur laten diepe sporen na die voor de buitenwereld grotendeels onzichtbaar blijven. Isolatie, gaslighting, dreiging en het stelselmatig ondermijnen van het zelfbeeld tasten de psyche aan op een manier die lang niet altijd als trauma wordt herkend. Slachtoffers kunnen kampen met herbelevingen, met intense reacties op alledaagse prikkels, met schaamte en verwarring, met problemen in relaties en functioneren, vaak nog jaren na het geweld.
Hoewel dwingende controle als fenomeen gelukkig bekender wordt, blijft de diepgaande impact voor veel professionals onderbelicht. Juist daarom is vroege herkenning van C-PTSS als gevolg van dwingende controle zo belangrijk. Hoe eerder de verbinding wordt gelegd tussen de klachten en de oorzaak, hoe groter de kans op herstel.
Hoe intieme terreur de praktijk binnenkomt
Mirjam is 41 jaar als ze voor het eerst bij een therapeut zit. Ze is twee jaar geleden uit een relatie gestapt die tien jaar heeft geduurd. Ze werkt, heeft vrienden, functioneert. Maar ze slaapt slecht, is voortdurend gespannen en reageert heftig op situaties die haar omgeving als onbetekenend ervaart. Een lichte toon in een stem. Een stilte die iets te lang duurt. Ze weet zelf niet waarom.
In de eerste gesprekken beschrijft ze haar ex als “veeleisend” en “soms moeilijk”. Ze minimaliseert. Ze vraagt zich hardop af of ze het niet overdrijft. De therapeut herkent het patroon: een vrouw die haar eigen waarneming structureel heeft leren wantrouwen.
Naarmate de gesprekken vorderen, komt er meer naar boven. De isolatie van vrienden en familie, stap voor stap en altijd met een plausibele reden. De constante kritiek, verpakt als bezorgdheid. De momenten waarop ze het gevoel had gek te worden, omdat wat zij meemaakte niet klopte met wat hij zei dat er gebeurde. En de buitenwereld die hem kende als een aardige, betrokken man.
Mirjam had geen duiding voor wat er met haar was gebeurd. Ze wist niet dat wat zij had meegemaakt een naam had: intieme terreur en dwingende controle.
Wat (h)erkenning doet
Het moment waarop Mirjam voor het eerst deze duiding krijgt, is een keerpunt. Niet omdat het de pijn wegneemt, maar omdat het haar een kader geeft. Haar klachten zijn begrijpelijk. Haar reacties zijn logisch. Er is niets mis met haar.
Dat kader is het begin van herstel. Het vraagt van de behandelaar dat hij of zij de verbinding legt. Dat vereist kennis van intieme terreur en dwingende controle als specifiek fenomeen, kennis van de manier waarop het de psyche aantast, en kennis van hoe C-PTSS zich in deze context manifesteert.
Twee jaar na haar eerste gesprek functioneert Mirjam anders. Ze slaapt beter. Ze vertrouwt haar eigen waarneming weer. Ze heeft haar werk uitgebreid. De rugzak is er nog, maar hij weegt minder. En ze begrijpt wat er in zit.
Wat vraagt dit in de begeleiding?
Slachtoffers van dwingende controle en intieme terreur hebben in de begeleiding allereerst duiding en erkenning nodig, erkenning van wat er is gebeurd, en erkenning van de last die het dragen ervan met zich meebrengt. Zonder die basis blijft herstel moeizaam.
Dr. Glenn Patrick Doyle, klinisch psycholoog en gespecialiseerd in complexe PTSS en dwingende controle, verwoordt het zo: leven met trauma is zelf ook een trauma. Het gaat niet alleen om wat er is gebeurd. Het gaat ook om wat het jarenlang dragen van de symptomen met iemand doet. De herbelevingen, de uitputting, de waakzaamheid die maar niet wijkt. Dat is de werkelijkheid van mensen die langdurig psychisch geweld hebben meegemaakt.
Kennis van dwingende controle als specifieke oorzaak van C-PTSS is daarbij onmisbaar. Zonder die kennis blijft de rugzak onzichtbaar, voor de omgeving, voor de hulpverlening, en soms voor het slachtoffer zelf.